Dit verhaal gaat over een dramatische gebeurtenis medio achttiende eeuw aan het kanaal in Weert. 

Wat gebeurde er op 14 februari 1854 aan het kanaal? 

De 29-jarige Petronella Verdonkschot, naaister van beroep, ging op 14 februari 1854 `s avonds na negen uur naar haar ouderlijk huis op de Boshoverschans.i Het was donker. Het was een koude winteravond. De maan bevond zich in het eerste kwartier.

Zij kwam van de woning van Jan Leonard Hubert Schieffer, doctor in de medicijnen, in de Langstraat, waar zij die dag als naaister gewerkt had. Even voor half tien ging ze naar de winkel van André Broens in de Beekstraat om garen te kopen. Klokslag half tien hoorde Pieter Schrijnwerkers, wonend op Boshoven, nadat hij over de kanaalbrug was gelopen, lopend op de kanaaldijk richting Sluis 16, een schot op ongveer 25 passen van de veldweg naar Vrakker.ii Ook zag hij vuurflitsen. Onmiddellijk daarop haastte een persoon die hij niet herkende, zich in de richting van de akkers. Na een ongeveer 30 of 40 passen keerde die persoon om en liep terug naar de dijk.

Pieter Schrijnwerkers ging naar de plek waar hij meende dat het schot was gelost. Daar vond hij op de benedendijk een menselijk lichaam met het gezicht naar de grond. Hevig geschrokken ging hij naar huis. 

Pieter Verwielen, wonend op Vrakker, en Johannes Adriaans, wonend op Boshoven vonden even na tien uur een vrouw, bewusteloos liggend op de grond op de kanaaldijk in de buurt van de Meleweg, ernstig gewond aan haar hoofd.iii Zij herkenden haar: Petronella Verdonkschot. Petronella werd naar het huis van haar vader op de Boshoverschans gebracht.iv De volgende morgen werd haar geneeskundige hulp verleend, tevergeefs. Petronella overleed `s avonds om tien uur in het huis van haar vader “zonder iets te hebben kunnen zeggen of mededelen”.

 

Uit de obductie van het lijk, uitgevoerd door de geneeskundigen Jan Jozef Herfst en Leonard Schieffer, bleek dat het hoofd van Petronella verbrijzeld was door een schot. Een loden kogel was aan de achterkant van haar hoofd binnengedrongen en was boven het linkeroog blijven steken. De kogel, die uit de hersenen werd verwijderd, was 6 à 8 Nederlandsche strepen diameter groot.v Deze kogel had haar dood veroorzaakt.vi 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ligging woning van de vader van Petronella Verdonkschot, Jan Verdonkschot, aangegeven met een druppel, op de Boshoverschans tussen Odakapel en school.  

 

Petronella Verdonkschot is op 10 november 1824 om vier uur na de middag geboren te Weert in het huis van haar ouders aan de Maaspoort te Weert.vii Haar ouders zijn Jan Verdonkschot, dagloner, geboren te Someren, en Joanna Maria Laemers, geboren te Weert. De geboorte-aangifte en het tonen van de boreling aan de ambtenaar van de burgerlijke stand vond op 12 november 1824 plaats bij schepen Johan Eustachius Janssens van Weert. Getuigen waren Godfried van Tuijl en Jan Mooris, beide landbouwers te Weert.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Petronella Verdonkschot overleed op 15 februari 1854 om 10 uur `s avonds in het ouderlijk huis op het gehucht Boshoven. Aangevers van haar overlijden waren Peter Jozef Stocken, landbouwer, en Simon Beijens, dienstknecht.

De ouders van Petronella Verdonkschot, Joannes Verdonschot en Joanna Maria Laemers, zijn op 26 juni 1815 getrouwd te Weert. Beiden woonden toen op Hushoven. Joannes Verdonschot is op 26 maart 1785 geboren te Someren en op 30 december 1864 overleden op Boshoven. Joanna Maria Laemers is op 5 april 1787 geboren te Weert en op 8 april 1850 ten gehuchte Boshoven overleden.

 

 

 

 

Wie had geschoten op Petronella Verdonkschot? 

Als verdachte van de aanslag op Petronella kwam al snel Seraphin Nozeman, huisschilder van beroep, in beeld. Hij had Petronella al een tijdje het hof gemaakt. Ze hadden zogezegd verkering. Hij had de gewoonte om Petronella `s avonds op te zoeken bij de klanten, waarvoor zij werkte, om haar naar huis te vergezellen. Petronella had al verscheidene malen aan hem te kennen gegeven daarmee te stoppen. Petronella werkte ook regelmatig als naaister voor Maria Sallemans, de vrouw van brugwachter Van Quaelle. Maria Sallemans had een herberg. Petronella had Maria Sallemans gevraagd haar te helpen Seraphin te doen geloven dat een ander haar een huwelijksaanzoek had gedaan. Seraphin had Petronella verboden om nog naar het huis van de Van Quaelles te gaan. Hij had gedreigd dat het slecht met haar zou aflopen als zij toch daar naartoe zou gaan.  

Maria Sallemans, de vertrouwelinge van Petronella Verdonkschot, is geboren op 9 oktober 1811 te `s Hertogenbsch. Zij is op 9 september te Utrecht getrouwd met Urbanus Lodewijk van Quaelle, geboren in 1801 te Sint Niklaas, België. 

Urbanus van Quaelle was brugwachter in Weert. Hij is op 26 december 1858 overleden te Weert. Het echtpaar Van Quaelle-Sallemans woonde toen aan de Beekpoort. 

Maria Sallemans is op 16 november 1859 op 48-jarige leeftijd te Rotterdam in tweede huwelijk getrouwd met de 23-jarige Henricus Hubertus Everaers, geboren op 28 februari 1836 te Weert en overleden op 26 april 1873 te Rotterdam. Op 12 augustus 1874 is zij in derde huwelijk getrouwd met Hendrikus Rijken Hendriks, geboren circa 1811 te Afferden, Limburg, en overleden op 10 februari 1888 te Rotterdam. Maria Sallemans is op 26 september 1885 overleden te Rotterdam. 

Onderzoek door de rechtbank van Roermond 

Op 16 februari 1854 kwamen de rechter-commissaris, de substituut-officier en de griffier van de rechtbank te Roermond naar Weert om een onderzoek naar de toedracht van de aanslag in te stellen. Er werden getuigen gehoord. Er was bekend dat Petronella Verdondonkschot  meermalen geprobeerd had de relatie met Seraphin Nozeman te beëindigen, waarbij ze voorgewend had een andere vrijer te hebben. Seraphin had haar ook bedreigd als zij ondanks zijn verbod weer naar Maria Sallemans zou gaan. Seraphin zou een zeer losbandig en afkeurenswaardig leven leiden. Van Petronella Verdondonkschot werd gezegd dat zij van geheel onbeproken gedrag was. Deze bedreigingen en verschillende door Seraphin gemaakte opmerkingen maakten dat hij als verdachte in aanmerking kwam. Seraphin Nozeman werd dan ook gearresteerd. Op dezelfde dag werd hij in het bijzijn van de heren van het gerecht geconfronteerd met het lijk van Petronella. Bij de confrontatie bleef hij “kalm en ijskoud, schudde met het hoofd, streek zijn haren wat terzijde en nam heel bedaard een snuifje enz. Welke kalmte en koude bij het vermoorde lijk zijner beminde!”viii  

Seraphin Nozeman werd onder begeleiding van de marechaussee naar de gevangenis in Roermond overgebracht. De arrondissementsrechtbank te Roermond verzocht begin maart 1854 aan de Procureur–Generaal bij het Provinciaal Gerechtshof in Limburg te onderzoeken of er termen aanwezig waren om de zaak tegen Seraphin Nozeman door dat gerechtshof te laten behandelen. Dat bleek het geval te zijn. De zaak werd verwezen naar het Provinciaal Gerechtshof.ix 

Seraphin Nozeman is geboren te Sittard. Op 23 juli 1828 deed Cornelis Franciscus Nozeman, “boekhouder bij het kantoor in- en uitgaande regten” daar aangifte van de geboorte op die dag van zijn zoon Seraphin Anton Nozeman. De moeder van de boreling is Helene Randeraad/Randerath, geboren 2 december 1798 te Wassenberg, Duitsland, en overleden op 2 februari 1878 te Weert, echtgenote van Cornelis Franciscus Nozeman.  

 

 

Seraphin Nozeman woonde in 1854 nog bij zijn ouders in de Molenstraat te Weert. Vader Nozeman werd als ambtenaar van de belastingen vaak overgeplaatst. Zijn laatste standplaats was Weert. De familie Nozeman woonde in de Molenstraat op nummer 11 met zeven kinderen. Seraphin was de oudste. Uit de geboorteplaatsen van de kinderen, vermeld in het bevolkingsregister 1850-1860 van de gemeente Weert, blijkt de “zwerftocht” van de familie Nozeman: Sittard, Tilburg, Katwijk, Sittard, Cuijk, Beegden en Tilburg. 

 

Vader Cornelis Nozeman is op 26 juli 1793 geboren te Rotterdam. Hij was visiteur bij de belastingdienst.x In 1857 is door de koning aan C. Nozeman, “visiteur der in- en uitgaande regten en accijnzen” te Weert een pensioen toegekend van fl 560.xi Na zijn pensionering is hij in Weert blijven wonen. Volgens het bevolkingsregister 1860-1880 woonde hij toen op het adres Molenstaat 31c. Uit een verwijzing naar folio 48 kan worden opgemaakt dat er in hetzelfde pand ook een gezin Kneepkens woonde.xii Cornelis Nozeman werd op 25 mei 1873 tijdens het kaarten in de sociëteit Amicitia door een beroerte getroffen en overleed enkele ogenblikken daarna.xiii  

Seraphin Nozeman voor het Provinciaal Gerechtshofxv 

De aanklacht

Seraphin Nozeman stond op 22 juni 1854 terecht voor het Provinciaal Gerechtshof in Limburg te Maastricht. Hij werd ervan beschuldigd de 29-jarige Petronella Verdonkschot, gewoond hebbend op de Boschhoverschans in de gemeente Weert, met voorbedachten rade vermoord te hebben. Als reden voor deze moord werd in de beschuldiging vermeld dat Petronella ondanks het verbod van Seraphin Nozeman de vrouw, die pogingen deed om Seraphin van Petronella te verwijderen, weer was gaan bezoeken. Volgens de aanklacht was Nozeman een geweldadige man, met een driftig karakter, die zich soms te buitenging aan drank. Hij zou voor en na de dood van Petronella Verdonschot verscheidene uitlatingen hebben gedaan die erop wezen dat hij de dader van de misdaad was. Het Openbaar Ministerie had 42 getuigen à charge en 8 à décharge opgeroepen. 

Hoe stond het met de verkering tussen Seraphin en Petronella? 

Seraphin Nozeman ontkende pertinent dat hij de moord had gepleegd. Hij zei dat hij maanden verkering had gehad met Petronella en dat zij zouden trouwen. Hij weigerde aanvankelijk uitleg te geven over diverse omstandigheden, die hem verdacht schenen te maken, en evenmin over opmerkingen die hij had gemaakt. 

De getuigen Elisabeth en Johannes Verdonschot, zuster, resp vader van Petronella, Maria Sallemans, Everard van de Laar, Wilhelmus Kwasters en de huisvrouw Borgée verklaarden dat Seraphin twee dagen voor de moordaanslag, op 12 februari, hen had gezegd dat Petronella de relatie wilde beëindigen. Maria Sallemans en Everard van de Laar verklaarden dat Petronella hun medewerking had verzocht om Seraphin in de waan te brengen dat een ander haar ten huwelijk had gevraagd. 

Getuige Willem Vreijs verklaarde dat Seraphin hem op zondag 12 februari gezegd had dat hij wist dat Petronella weer naar de herberg van Maria Sallemans zou gaan ondanks dat hij haar dat verboden had. Seraphin had zijn misnoegen daarover duidelijk laten blijken. Hij had gezegd dat als zij dat toch durfde te doen, hij haar zou opwachten en slaan. Volgens deze getuige gebruikte hij de woorden: “dan zal ik haar een pak rammelen”.  

Een andere getuige verklaarde dat hij op dezelfde zondag Petronella tegen Seraphin had horen zeggen dat zij geen zin in hem had en dat zij niets met hem te maken wilde hebben. Seraphin had toen gezegd: ”ik zal u bij avond of ontij wel vinden onder vier oogen, canaille, ik zal het u wel lappen”.  

Getuige Wilhelmus Kwasters verklaarde dat Petronella hem had gezegd dat zij niets van Seraphin wilde weten. Hij had toen tegen Seraphin gezegd dat hij Petronella niet zou krijgen. Seraphin had toen gezegd: “als ik er geen pleizier mede heb, zal niemand er pleizier van hebben”.  

Vader Johannes Verdonschot en zus Elisabeth Verdonschot verklaarden dat Petronella op maandag 13 februari aan het venster had gestaan toen Seraphin na een ruzie hun woning had verlaten, om te kijken of hij werkelijk weg zou gaan. Vlak daarna was een schot gevallen. Petronella had toen gezegd: nu schiet hij zich voor de kop. Seraphin ontkende een schot gelost te hebben maar er wel een gehoord te hebben. 

Volgens Herman van Osch had Seraphin de 15de februari tegen hem gezegd dat Petronella bewusteloos was en dat het goed was dat zij niet meer bij keniis kwam, want dat zij anders iemand zou kunnen noemen. De vraag van Van Osch of hij de dader was had hij ontkennend beantwoord maar had er aan toegevoegd: ”het was toch goed dat die verdoemde fluit maar kapot was”. 

Het moordwapen

De getuigen Jan Mathijs Leurs, huisvrouw Verstappen, Pieter Franken en Petronella Aspers verklaarden dat Seraphin enkele dagen voor de moord geprobeerd had van hen een pistool te lenen. Op maandag 13 februari `s ochtends had hij Petrus Reemers daarvoor benaderd. Echter zonder resultaat. Op die dag was hij om drie uur `s middags er in geslaagd een pistool te lenen van de douane-ambtenaar Peter Willems, een collega van zijn vader, onder het voorwendsel dat hij daarmee op een schijf van een nieuwe uitvinding wilde schieten. Hij had aan Peter Willems en diens vrouw Anna Thijssen gevraagd niets aan zijn vader te vertellen.  

Met dat pistool was hij in de winkel van Laurens Sanders in de Beekstraat voor vier cent kruit, slaghoedjes en twee loden kogels gaan kopen. In aanwezigheid van Sanders had hij met het pistool in de hand getest of de kogels op het pistool pasten. Daarna was hij naar de herberg van Maria Sallemans gegaan waar hij volgens getuige Van de Laar een kogel en een knikker had laten zien, die hij gevonden zou hebben. 

Op 15 februari had hij het geleende pistool aan Willems teruggegeven en hem bedankt voor de bewezen dienst. Willems was ervan overtuigd dat er gebruik was gemaakt van het wapen, dat ook kruitsporen vertoonde. De kogel die gevonden was in het hoofd van het slachtoffer, was exact van hetzelfde kaliber als de kogels die Seraphin gekocht had. Ook was die kogel afkomstig uit dezelfde mal, waarin de gekochte kogels gegoten waren.  

Verklaringen van Seraphin Nozeman 

Na het horen van de opgeroepen getuigen antwoordde Seraphin Nozeman op vragen van de president van het Hof en de Procureur-Generaal kalm, koelbloedig en zelfverzekerd. Hij kwam terug van zijn ontkenning van diverse feiten. Hij gaf onder andere toe dat hij op de bewuste avond Petronnella Verdonschot had ontmoet nadat zij het huis van dokter Schieffer had verlaten. Maar hij zei dat hij bij haar was weggegaan, toen zij naar de winkel van Broens ging om garen te kopen. Daarna had hij haar niet meer teruggezien.  

Ook erkende hij dat hij een pistool van douanier Willems had geleend en kruit en kogels had gekocht. Hij zei dat hij om dat pistool had gevraagd om zich tegen dieven te beschermen en dat hij het gebruikt had om op een schietschijf te schieten. Vervolgens probeerde hij min of meer aannemelijke verklaringen te geven over de uitlatingen die hij had gedaan. Hij zei met nadruk dat hij onschuldig was en vroeg om zo snel mogelijk vrijgelaten te worden. 

De eis van de Procureur-Generaal

De Procureur-Generaal zette de feiten in de zaak op een rij. Het gedrag van de verdachte voor en vooral na het plegen van de misdaad verschafte volgens hem overstelpende bewijzen om de doodstraf te eisen. De Procureur-General probeerde nog de verdachte te bewegen, zijn onverschilligheid en ongevoeligheid, die hij tijdens het proces had vertoond, te laten varen, echter tevergeefs. Hij wees hem op de ernst van zijn situatie. 

De advocaat van Seraphin Nozeman

Voor de advocaat van de verdachte, mr. Polis, was het zijn eerste zaak. Hij benadrukte dat niets bewees dat de verdachte daadwerkelijk de dader van de moord op het meisje Verdonschot was; ieder ander zou die misdaad hebben kunnen plegen. Veronderstellingen waren onvoldoende om de leden van het hof de innerlijke overtuiging, die nodig was om de verdachte schuldig te verklaren, te geven dat Petronella was omgebracht door de verdachte. De advocaat probeerde het zonderlinge en ongepaste gedrag van de verdachte te duiden. Hij gaf een overzicht van het doen en laten van de verdachte tussen het moment waarop hij het slachtoffer had verlaten en het tijdstip waarop zij dodelijk verwond op de kanaaldijk was gevonden. Daarmee wilde de advocaat aantonen dat de verdachte niet de dader van het misdrijf kon zijn. Mr. Polis eindigde zijn pleidooi met het verzoek om vrijlating van zijn cliënt. 

Nog meer getuigen

Na het horen van de opgeroepen getuigen, de eis van het Openbaar Ministerie en het pleidooi van mr. Polis, wilde het hof na beraad nog een aantal getuigen horen. De belangrijkste reden daarvoor was dat Seraphin en zijn advocaat beweerden dat het onmogelijk was dat Seraphin op de plaats van het misdrijf geweest kon zijn, mede gelet op de verklaringen van de getuigen in de herberg van Aspers.xix  Die nieuwe getuigen waren onder andere Pieter Jacob van Cruchten, de landmeter die diverse afstanden had opgenomen, de werklieden die op 13 februari 1854 een bootje op het kanaal hadden geladen, Gertrude Biermans, de dienstbode van dokter Schieffer en nog enkele andere personen. Met dat bootje was volgens de Procureur-Generaal de moordenaar het kanaal overgestoken.  

Waar was Seraphin Nozeman ten tijde van de moordaanslag? 

Maria Cornelia Vaessen, Hendrik Rudolf Evertz, Leonard Nien, Lambert Kneepkens, Johan Gubbels en Theodoor Princen verklaarden dat zij gezien hadden dat Seraphin zich op de avond van 14 februari van ongeveer half acht tot na negen uur had opgehouden in de nabijheid van de woning van dokter Schieffer om Petronella op te wachten. Schieffer verklaarde dat hij zijn woning rond negen uur had verlaten en dat Petronella toen daar nog was. Petronella Biermans, dienstbode van Schieffer, zei dat Petronnella iets voor of iets na negen uur de woning had verlaten.  

Lambert Cornelis had Petronella en Seraphin tussen negen en half tien ontmoet in de Beekstraat bij de Markt. Hij had gezien dat Petronella alleen de winkel van Arnold Broens was binnnengegaan en na enige ogenblikken naar buiten was gekomen. Volgens Arnold Broens was Petronella rond half tien zijn winkel aan het eind van de Beekstraat binnengekomen, waar zij enige tijd was gebleven. 

Leonard Antoon Hovers en Peter Kiggen hadden Petronella alleen op de kanaaldijk van Weert naar Boshoven gezien. Peter Schrijnwerkers had verklaard dat hij zich op de kanaalbrug bevond toen de klok half tien sloeg en dat hij, toen hij ongeveer 25 passen verwijderd was van de veldweg naar Vrakker, een schot hoorde. 

Jacob Aspers, Hubertus Boonen en Jozef Poell verklaarden dat Seraphin op 14 februari om kwart of tien voor tien `s avonds de herberg van Aspers was binnengenomen, daar snel een glas bier had gedronken en dadelijk daarna was vertrokken. 

Wat was het belang van een schuit op het kanaal?

Volgens verklaringen van Jan op het Root, Gerard van de Laar en Jacob Rietjens lag een schuit op de avond van de aanslag in het kanaal ongeveer ter hoogte van de plaats waar de aanslag had plaatsgevonden. Die schuit hadden zij eerder na hun arbeidsdag met twee dikke touwen van voren en van achteren vastgemaakt aan twee in de grond geslagen piketpalen aan de overzijde van het kanaal. Van de Laar had de schuit om half negen die avond nog zo zien liggen. De volgende morgen werd de schuit op een andere plaats onder water gevonden. De touwen waarmee de schuit was vastgebonden, waren doorgesneden. Volgens Pieter Verwielen lag de schuit om kwart over tien al dwars in het kanaal te “zwabberen”. Jan Mathijs Saes verklaarde dat hij op de avond van 14 februari vóór tien uur, staande op de kanaalbrug,  op weg naar zijn woning, ter hoogte van de veldweg naar Vrakker een schuit dwars op het kanaal gezien had. Op de schuit bevond zich een persoon die de schuit van richting veranderde. Aangekomen bij zijn woning ter hoogte van het Penitentenklooster, hoorde hij een schot uit de richting van de plaats waar hij de schuit had zien liggen. Volgens landmeter Van der Cruchten was de afstand tussen de herberg van Aspers in de Molenstraat via de Molenpoort en het veld en verder met een schuit tot de plaats van het misdrijf in negen minuten te overbruggen. Als iemand snel zou lopen, zou dat volgens de landmeter zelfs in vijf à zes minuten kunnen.  

Een herhaling van zetten

De Procureur-Generaal handhaafde na het horen van de nieuwe getuigen zijn eis tot veroordeling tot de doodstraf. Mr. Polis bracht nogmaals naar voren dat uit de feiten, zoals die ter zitting bekend waren geworden, was gebleken dat de verdachte zich niet had kunnen bevinden op de plaats noch op het tijdstip, waarop volgens het Openbaar Ministerie de misdaad had plaatsgevonden.  

Het oordeel van het Provinciaal Gerechtshof: de doodstraf

Omdat niemand gezien had dat Seraphin Nozeman op Petronella Verdonschot had geschoten, moest het Gerechtshof afgaan op de getuigenverklaringen. Verder had Seraphin volgens het Hof onvoldoende kunnen verklaren waar hij op 14 februari was geweest tussen 10 voor half tien en tien voor tien. Het Hof vond de verklaring van Seraphin onaannemelijk dat hij in de bewuste tijdsperiode in de straten van Weert had rondgelopen. Het Hof verklaarde uit de verklaringen van getuigen en het ontbreken van een deugdelijke verklaring van Seraphin voor de bewuste tijdspanne de innerlijke overtuiging gekregen te hebben dat Seraphin Nozeman schuldig was aan de moord op Petronella Verdonschot. Hij werd door het hof op 6 juli 1854 ter dood veroordeeld, uit te voeren op een schavot op een openbare plaats in Maastricht. Verder werd bepaald dat de uitspraak gedrukt en aangeplakt moest worden zowel te Maastricht als in Weert.  

Het voorlezen van de uitspraak van meer dan 40 pagina`s nam drie kwartier in beslag. Seraphin Nozeman hoorde die onverschillig aan; een houding die hij gedurende het gehele proces had aangenomen. Nadat de vice-president van het hof hem had meegedeeld dat het hof verplicht was geweest hem ter dood te veroordelen en dat hij drie dagen de tijd had om in cassatie te gaan, werd hij teruggebracht naar de gevangenis. Hij vertoonde volgens krantenberichten daarbij geen enkele emotie. xviii                          

Seraphin Nozeman heeft daadwerkelijk cassatie bij de Hoge Raad tegen de uitspraak van het Hof aangetekend, echter zonder succes. In het arrest van 19 september 1854 werd het cassatieberoep verworpen. 

 

 

 

Hoe ging het verder met Seraphin Nozeman? 

De doodstraf werd in de praktijk niet vaak voltrokken.xix Veel terdoodveroordeelden kregen gratie, zo ook Seraphin Nozeman. In december 1854 verleende Zijne Majesteit koning Willem III gratie aan Seraphin Nozeman; de doodstraf werd omgezet in 20 jaren opsluiting.xx

Op 27 december 1854 werd Seraphin Antoon Nozeman, huisschilder, vanuit de gevangenis te Maastricht overgebracht naar de gevangenis in Eindhoven en daar ingeschreven.xxi 

 

Lang is hij daar niet gebleven want de volgende dag, 28 december 1854, werd Seraphin Antoon Nozeman ingeschreven in het gevangenis register van `s Hertogenbosch.xxii. De eindbestemming van de tocht langs gevangenissen van Seraphin Nozeman was de strafgevangenis in Leeuwarden: het Huis van Opsluiting (Reclusie) en Tuchtiging, de Blokhuispoort, te Leeuwarden.  

De gevangenis in Leeuwarden was een van de grootste in Nederland. De leefomstandigheden in deze overbevolkte gevangenis waren zwaar. Dat was overigens niet alleen het geval in Leeuwarden maar ook in andere gevangenissen en arresthuizen. Zo beklaagde de commandant van het Huis van Reclusie en Tuchtiging in Leeuwarden zich in 1849 over de “steeds voortdurende armoedige en ziekelijke toestand der gevangenen, die van elders werden aangebragt” en “de bedoelde gevangenen zijn allen zonder onderscheid, door ongedierte geteekend en bovendien door koude en ontbering zoodanig verzwakt dat velen hunner, dadelijk na aankomst, in de ziekenzalen moeten worden opgenomen”.xxiii In 1849 waren er op 31 december 818 gevangenen in het Huis van Opsluiting en Tuchtiging in Leeuwarden ondergebracht. In dat jaar waren er 100 overleden. 

Op 15 januari 1855 werd Seraphin Antoon Nozeman in de gemeente Leeuwarden ingeschreven in het bevolkingsregister. Als zijn beroep werd verver vermeld, als zijn godsdienst R.K. en als zijn vorige woonplaats Weert. Als zijn overlijdensdatum is in dat register 19 augustus 1870 vermeld.xxv. Van het overlijden blijkt uit een akte van overlijden van 20 augustus 1870, waarin twee bedienden van de strafgevangenis aangifte doen van het overlijden van Seraphin Antoon Nozeman op 19 augustus 1870. 

Epiloog 

Het motief van de dader in dit droevige verhaal kan worden geduid met een mooi, ietwat in onbruik geraakt, woord: minnenijd. Minnenijd ontstaat in het bijzonder als iemand afgewezen is in een liefdesrelatie of zich daarin bedreigd voelt. Gevoelens die daaruit voortvloeien zijn onder meer verdriet, angst, woede, en intense jaloezie die zich kan uiten in gewelddadigheid.  

Jaloezie wordt geassocieerd met de kleur groen. Het groen verwijst naar de kleur van de ogen van het “green eyed monster” (de jaloezie) in Othello van Shakespeare. Ik besluit dit verhaal met een afbeelding van een schilderij van de Noorse schilder Edvard Munch, die jaloezie een gezicht heeft gegeven. 

---

Veel dank aan Peter Korten die mij na de eerste versie van dit verhaal de powerpointpresentatie van zijn lezing “Valentijnsmoord” op 31 maart 2023 in Tungelroy over deze zaak en een afschift van het arrest van het Provinciaal Gerechtshof er beschikking heeft gesteld. 

 

Bronvermelding

i.   In berichten en documenten wordt de achternaam Verdonkschot ook wel gespeld als Verdonschot.

ii.  Pieter Schrijnwerkers woonde “ten gehuchte” Boshoven. 

iii.  De Noord–Brabanter, 21 februari 1854, schrijft dat Petronella Verdonkschot bij het kanaal tegenover de Molenweg is gevonden. Met Molenweg is waarschijnlijk de Meleweg in Boshoven bedoeld. 

iv. De moeder van Petronella Verdonkschot, Joanna Maria Laemers, is op 8 april 1850 overleden.

v. De Nederlandsche streep is een oude lengtemaat. In 1820 is bij invoering van het metrieke stelsel gelijkgesteld aan 1 millimeter. In 1870 werd de streep afgeschaft. 

vi.  In regionale en landelijke kranten verschenen berichten over de gewelddadige dood van Petronella Verdonkschot.  Journal du Limbourg, 17 en 19 februari 1854; De Noord-Brabanter, 21 februari 1854; Nieuwe Rotterdamsche courant, 19 februari en 19 maart 1854; De Tijd, 21 februari 1854. 

vii. De gegevens over geboorten, huwelijken, overlijden en bevolkingsregister zijn afkomstig van: https://aezel.eu, www.familysearch.org en www.openarchieven.nl.

viii. Citaat uit De Noord–Brabanter, 21 februari 1854. 

ix.  Algemeen Handelsblad, 13 maart 1854.

x.  “Visiteur” is een controleur bij de dienst van in- en uitgaande rechten. 

xi. De Roermondenaar, 1 augustus 1857. 

xii. Dank aan Zef Coenen voor deze informatie. 

xiii. Het Kanton Weert, 1873. Bron: Het Kanton Weert, 8 april 1938. 

xiv. Studiezaal.erfgoedhuisweert.nl. 

xv. Van het proces tegen Seraphin Nozeman werd in een aantal regionale en landelijke kranten bericht. Nieuwe Rotterdamsche courant, 8 en 9 juni 1854; Le courrier de la Meuse, 9 juni, 24 juni en7 juli 1854; De Noord-Brabanter, 10 juni, 27 juni en 11 juli 1854; Algemeen Handelsblad, 30 juni en 8 juli 1854; Rotterdamsche courant, 10 juli 1854; Hoornsche courant, 11 juli 1854; Nieuwe Drentsche courant, 12 juli 1854. 

xvi. Het gebouw was oorspronkelijk een klooster van de Minderbroeders (Franciscanen). Thans is het in gebruik als huisvesting van het College van Bestuur van de Universiteit Maastricht. 

xvii. https://commons.wikimedia.org/wiki/.

xviii. Weekblad van het regt, 6 juli 1854.

 xix. Er was in de maatschappij behoorlijk verzet tegen het uitvoeren van de doodstraf. Er werd dan ook vaak gratie verleend. Johannes Nathan uit Broeksittard is de laatste terdoodveroordeelde die in Nederland in vredestijd terecht werd gesteld. Hij had zijn schoonmoeder vermoord. In 1870 werd de doodstraf in vredestijd in Nederland afgeschaft. 

xx. Le courrier de la Meuse, 17 december 1854.

xxi. BHIC003000449_0034.

xxii. BHIC003000259_0112.

xxiii. Algemeen Handelsblad, 19 oktober 1849.

xxiv. https://historischcentrumleeuwarden.nl/onderzoek/beeldbank, nr. THAD.III.032.

xxv. HCL0020000438_0039.

 

In het verhaal Een schout in de fout, dat elders op deze site is gepubliceerd, heb ik de veroordeling van een drietal overheidsfunctionarissen beschreven wegens ambtelijke corruptie en knevelarij, gepleegd in het begin van de 19de eeuw in Nederweert.[i] Een van hen was Nicolas Wilkin, voorheen commies te paard tweede klasse van de in – en uitvoerrechten met als standplaats Weert. Andere veroordeelden waren Joseph Nicodeme, voormalig ontvanger van de in- en uitvoerrechten, en Jean Trouwen, gewezen schout van de gemeente Nederweert.

In dit verhaal ga ik in op de familie Wilkin en in het bijzonder op een van de dochters van Nicolas Wilkin en haar echtgenoten.

__________________________________________________________________________________________________

Dat Nicolas Wilkin, een Luikenaar, in 1815 bij de belastingdienst in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden in Weert is gestationeerd, is niet zo vreemd. Voor de inlijving van Nederland en België in Frankrijk waren belastingen en heffingen veelal een lokale of regionale aangelegenheid. Deze belastingen en heffingen bestonden deels uit tienden en aan de heer of de gemeente toekomende rechten, zoals het gruitrecht voor bierbrouwers en het recht om turf te steken op woeste gronden en deels uit accijnzen. De inning werd vaak verpacht aan belastinggaarders.[ii]

In de Franse tijd werden belastingen op nationaal niveau ingevoerd. Dat stelsel werd in het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, bestaande uit het huidige Nederland en België, gehandhaafd. Het stelsel bestond onder meer uit invoerrechten en accijnzen. Voor het heffen en innen van de belastingen kwam er een centrale ambtelijke organisatie. Ambtenaren daarvoor werden uit het hele koninkrijk gerecruteerd. Dat Wilkin Franstalig was, was nauwelijks een probleem. Tijdens de Franse periode was Frans immers de taal van het bestuur en de ambtenarij geweest.

____________________________________________________________________________________________________

 

Wie is Jacques Antoine Nicolas Wilkin?[iii]

Jacques Antoine Nicolas Wilkin is geboren in de parochie Saint Nicolas in de wijk Outremeuse van de stad Luik, Prinsbisdom Luik, op 4 april 1774. Nicolas Wilkin is op 22 oktober 1799 te Luik, Franse republiek, getrouwd met de 19-jarige Marie Lambertine Josephine Lefebvre. Zij is op 24 december 1779 gedoopt in de parochiekerk Saint Jean-Baptist in de stad Luik, Prinsbisdom Luik, en overleden op 29 oktober 1855 in Luik, koninkrijk België. Als beroep van Nicolas Wilkin is bij zijn huwelijk koerier bij het registratiekantoor vermeld.

 

 

 

Het echtpaar Wilkin-Lefebvre heeft, voor zover mij bekend, in Luik zes kinderen gekregen:

• Thérèse Henriette, geboren op 14 juli 1800[iv]
• Rémi Joseph, geboren 13 januari 1802
• Pierre Nicolas, geboren 7 januari 1804[v]
• Anne Florence, geboren 20 september 1805
• Marie Lambertine, geboren op 12 mei 1808[vi]
• Eugénie, geboren op 13 januari 1814

 

De familie Wilkin in Weert

Na de geboorte van Eugénie is het echtpaar Wilkin-Levebvre rond 1815 naar Weert verhuisd in verband met de functie van Nicolas Wilkin bij de belastingdienst. In Weert woonde de familie Wilkin in de Schoolstraat, tussen de Korenmarkt en de Oelemarkt.

In Weert kreeg het echtpaar nog een dochter. Op 14 november 1816 toonde Jacques Antoine Nicolas Wilkin aan Jean Nien, adjoint au maire, belast met de akten van de burgerlijke stand van Weert, een kind van het vrouwelijk geslacht, geboren op 12 november 1816.[vii]

Hij gaf aan het meisje de voornaam Hortance. Als beroep van Jacques Antoine Nicolas Wilkin is ambtenaar te paard van de indirecte belastingen vermeld. Als getuigen bij de geboorteaangifte waren aanwezig Jean Janssen, 44 jaar, zadelmaker, en Jean Jacques Gielis, 24 jaar, leerlooier, beide wonende in Weert, in de stad.[viii] De geboorteakte is in het Frans.

Op 5 januari 1823 heeft het echtpaar Wilkin-Lefebvre in Weert een zoon gekregen, aan wie de voornamen Antonius Deodatus werden gegeven. De aangifte van de geboorte werd gedaan door Jozef Wilkin, de oudste zoon van het echtpaar Wilkin-Lefebvre. Als beroep van Jozef Wilkin, is in de geboorteakte kousenmaker vermeld.[ix] Hij woonde in het Morgat te Weert.[x] Getuigen waren Johan Janssen, 50 jaar, zadelmaker, en Jacob Kupers, 77 jaar, dagloner, beide woonachtig in Weert.

Vader Niklaas Wilkin was niet bij de geboorteaangifte van zijn jongste zoon aanwezig. Mogelijk zat hij toen in voorlopige hechtenis, verdacht van verduistering en omkoping.[xi]. In de geboorteakte staat dat Niklaas Wilkin zonder beroep was. De geboorteakte is in het Nederlands.

Het gezin van het echtpaar Wilkin-Lefebvre is na de veroordeling van Nicolas Wilkin teruggegaan naar Luik. Dochter Thérèse Henriëtte is echter in Weert gebleven. In het nieuwe koninkrijk België is Nicolas Wilkin bij de Belgische douane gaan werken.[xii].

 

 

_____________________________________________________________________

In L` Indépendance Belge van 19 januari 1837 verscheen (vertaald) het volgende bericht:

“De douanebeambten Wilkin en Michiels, van de post te Sauvenière bij Spa, hebben in de nacht van 12 op 13 januari een bende van ongeveer vijf smokkelaars aangevallen. Zij hebben zich meester gemaakt van twee balen met een geschatte waarde van 300 francs. Drie smokkelaars zijn gearresteerd geworden door Wilkin en ter beschikking van de autoriteiten gesteld.“

Of de hier vermelde Wilkin onze Jean Nicolas Antoine Wilkin is, is niet zeker, maar wel mogelijk.

_______________________________________________________________________

 

 

Jean Nicolas Antoine Wilkin is op 73-jarige leeftijd op 28 december 1847 te Luik overleden. Hij woonde toen in de voorstad Saint Gilles. Als zijn beroep is in de overlijdensakte douane-employé vermeld. De overlijdensaangifte is gedaan door zijn schoonbroer Lambert Hubert Joseph Lefebvre.

 

 

Thérèse Henriëtte Wilkin

Thérèse Henriëtte Wilkin is niet met haar familie teruggekeerd naar Luik. Zij was op 22 juli 1818, net 18 jaar, te Weert getrouwd met Jean Michel Antoine Janssens. De bruidegom was meerderjarig maar had voor het huwelijk toch de toestemming nodig van zijn ouders.[xiii] Deze ouders, Jean Eustache Janssens, docteur en médecine, en Marie Marguerite Truijens, gaven blijkens de huwelijksakte die toestemming.

De bruid was minderjarig en had voor het huwelijk ook toestemming nodig van haar ouders. In de huwelijksakte staat niet met zoveel woorden dat haar ouders die toestemming gaven. Er staat dat haar ouders, Jean Nicolas Antoine Wilkin en Marie Lambertine Josephine Lefebvre, de ambtenaar van de burgerlijke stand verzochten verder te gaan met de huwelijksplechtigheid. Aan de huwelijksakte werd een certificaat van de gouverneur van de provincie Limburg gehecht dat de bruidegom niet was opgeroepen voor de Nationale Militie. Als beroep van Jean Michel Antoine Janssens is in de huwelijksakte kousenfabrikant vermeld. De huwelijksakte is in het Frans.

Uit de bewoordingen in de huwelijksakte zou opgemaakt kunnen worden dat de ouders van Thérèse Henriëtte niet erg ingenomen waren met het huwelijk van hun net 18-jarige dochter. Reden daarvoor kan geweest zijn dat Thérèse Henriëtte op de huwelijksdatum al zo`n zes maanden zwanger was, naar we mogen aannemen van Jean Michel Antoine Janssens.

Op 24 oktober 1818 werd in Weert Marie Josephine Ode Gertrude Janssens geboren, dochter van Jean Michel Antoine Janssens en Thérèse Henriëtte Wilkin. Het echtpaar woonde in de “moolstraat”.[xiv] Volgens de Franstalige geboorteakte was Jean Michel Antoine Janssens kousenfabrikant.

Helaas heeft de boreling slechts kort geleefd. Op 8 januari 1819 werd aangifte gedaan van het overlijden van Marie Josephine Ode Gertrude Janssens. Voor zover mij bekend, is het echtpaar Janssens-Wilkin verder kinderloos gebleven.

 

 

 

 

 

 

 

 

Jan Michiel Antoon Janssens

Jan Michiel Antoon Janssens is op 18 mei 1797 geboren en op dezelfde dag gedoopt te Weert. De doopakte is in het Latijn.

Hij is een zoon van Joannes Eustachius Janssen, “doctor medicinae” en Maria Maragareta Truijens. Deze Joannes Eustachius Janssens heeft tijdens de inlijving van Weert bij Frankrijk een belangrijke rol gespeeld.

Hij heeft gepoogd het kerkelijk leven in Weert enigszins in stand te houden nadat de priesters door het Franse gezag tot deportatie waren veroordeeld en hun heil hadden gezocht in de Bataafsche Republiek. Een van die priesters was de pastoor van Weert, Janssens, een familielid van dokter Janssens.

_________________________________________________________________________________

Vertaling doopakte Joannes Michael Antonius Janssens

“Op 18 mei 1797 is om drie uur in de morgen in de stad geboren en op dezelfde dag gedoopt Joannes Michael Antonius, wettige zoon van de beroemde edele heer Joannes Eustachius Janssens, doctor in de geneeskunde, en de edele vrouwe Maria Margarita Truijens, hier samenwonende echtelieden, ten doop gehouden door Joannes Mathias Truijens en Joanna Gertrudis Keuten, beide hier woonachtig, welke bij afwezigheid van de vader met mij ondertekend hebben”.

_________________________________________________________________________________

 

Jan Michiel Antoon Janssens was niet onbemiddeld. Volgens het kadaster 1812-1844 bezat hij in 1842/1843 vijfendertig percelen grond in Weert, waaronder een tweetal woningen. Een kleine woning lag aan de Hogensteenweg en een groter huis op de hoek van de Uijlenmarkt en het Carisstraatje, in welk huis hij ook woonde. Als zijn beroep is in het kadaster rentenier vermeld.

 

 

 

 

 

Jan Michiel Antoon Janssens is op 4 april 1853 te Weert overleden. In de overlijdensakte is als zijn beroep “particulier” vermeld. Hij woonde bij zijn overlijden op de Oelemarkt.

 

 

 

 

 

 

Op de hoek van de Oelemarkt en het Carisstraatje staat thans een fraai pand. In een gedeelte daarvan is café `t Kruuënke gevestigd.

 

 

 

 

 

 

 

 

Weduwe Theresia Hendrina Wilkin

De weduwe van Jan Michiel Antoon Janssens, Theresia Hendrina Wilkin, rentenierster, is op 14 september 1857 te Baexem in voor haar tweede huwelijk getrouwd met Michael Gerardus van Moorsel, geboren op 18 april 1799 te Veldhoven. Hij is een zoon van Adrianus Franciscus van Moorsel, geneesheer, en Johanna Theresia Rosa Baronesse van Linsingen van Birkenfeld. Het was voor Van Moorsel zijn derde huwelijk.

_______________________________________________________________________

Michael Gerardus van Moorsel was eerder op 1 oktober 1821 te Baexem, Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, kerkelijk getrouwd met Maria Josephina Adolphina Baronesse de la Marck, geboren op 29 december 1796 te Baexem, republiek Frankrijk, en overleden op 23 september 1842 te Verviers, koninkrijk België. Van Moorsel woonde ten tijde van dit huwelijk in Ell.

De bruid, Maria Josephina Adolphina Baronesse de la Marck,  is een dochter van Maria Philippus Alex Leo de la Marck en Maria Stephana Helena de Radzitzki de Ostrowick. Het echtpaar Van Moorsel-de la Marck heeft zes kinderen gekregen. Ook is hij griffier geweest van vredegerechten te Meerssen, Weert, Verviers en Mechelen aan de Maas. In Weert was hij ook kapitein van de schutterij.[xv]’[ixvi]

Na het overlijden van Maria Josephina Adolphina Baronesse de la Marck is Michiel Gerard van Moorsel op 4 oktober 1843 te Boorsem, Belgisch Limburg, in tweede huwelijk getrouwd met Maria Agnes de Grand Rij de Tribeaumont, geboren op 22 maart 1801 te Verviers, Frankrijk, en overleden op 27 juni 1856 te Mechelen, koninkrijk België.

_________________________________________________________________________

 

Uit het kadaster 1832-1844 blijkt dat ook deze Michiel Gerard van Moorsel bemiddeld was. Hij bezat onder meer in Weert een huis met schuur en tuin aan de Langstraat. Als zijn beroep is in het kadaster griffier en als woonplaats Verviers vermeld. Op deze plaats in de Langstraat staat thans de schoenenwinkel Munnichs.

Michiel Gerard van Moorsel is onder meer gemeentesecretaris van Hunsel en van 1825 tot 1831 burgemeester van Baexem geweest. Ook is hij griffier van vredegerechten geweest te Meerssen, Weert, Verviers, Deinze en Mechelen aan de Maas. In Weert was hij ook kapitein van de schutterij van de schutterij.[xvii]´[xviii]´[xix]

Bij koninklijk besluit van 29 februari 1840 werd hij tot griffier van het vredegerecht te Deinze benoemd.[xx] In 1854 was hij griffier van het vredegerecht te Mechelen (aan-de -Maas).[xxi] Bij koninklijk besluit van 14 maart 1857 kreeg hij als gepensioneerd griffier van het vredegerecht van Mechelen verlof om zich in Baexem in het hertogdom Limburg (Nederland) te vestigen met behoud van zijn burgerlijk pensioen.[xxii] Enkele maanden later is hij, zoals we gezien hebben, in Baexem getrouwd met Theresia Hendrina Wilkin. Hij is op 13 april 1876 begraven te Stokkem. Als zijn beroep is daarbij gepensioneerd griffier te Lanklaar vermeld.

____________________________________________________________________________

Dat het huwelijk van Michiel Gerardus van Moorsel met Maria Josephina Adolphina Baronesse

de la Marck de Van Moorsels geen windeieren had gelegd, blijkt uit een advertentie in De Maasbode van 9 mei 1875. Daarin wordt aangekondigd dat ten verzoeke van de Adellijke Familie de La Marck en de familie Van Moorsel het kasteel De la Marck te Baexem, drie bij het kasteel gelegen bouwhoeven, een huis en een perceel boomgewas, in totaal bijna 60 hectaren, publiek worden verkocht.

____________________________________________________________________________

Resumé

Zoals we gezien hebben is het verblijf van de familie Wilkin in Weert slechts van betrekkelijk korte duur geweest. Alleen dochter Theresia Hendrina/Thérèse Henriëtte Wilkin is door haar huwelijk met Jan Michiel Antoon Janssens langer in Weert gebleven, in ieder geval tot diens overlijden in 1853 en mogelijk tot haar huwelijk in 1857 met Michiel Gerardus van Moorsel. Waar en wanneer Thérèse Henriëtte Wilkin is overleden heb ik helaas niet kunnen achterhalen.

 

Bronvermeldingen

[i] Knevelarij is het vorderen, ontvangen of achterhouden van geld door een ambtenaar geld, terwijl hij weet dat het niet verschuldigd is.

[ii] Al in de bijbel wordt melding gemaakt van deze functie in de parabel van de tollenaar en de farizeeër, Lucas 16:9-14.

[iii] De door mij geraadpleegde documenten zijn in het Latijn, Frans en Nederlands. Ik vermeld de voornamen meestal zoals die in het desbetreffende document staan.

[iv] In de geboorteakte van Thérèse Henriëtte Wilkin is als beroep van vader Nicolas Wilkin “employé au bureau de l` enregistrement” (ambtenaar bij de registratiedienst) vermeld.

[v] Pierre Nicolas Wilkin is op 14 maart 1859 te Maaseik overleden. Hij was, evenals zijn vader, “employé des douanes”.

[vi] Marie Lambertine Wilkin is op 19 november 1828 te Luik getrouwd met Jean Pierre Servais Pieters, poelier, rue St-Remi. Marie Lambertine was toen zonder beroep en woonde in de rue Basse-Sauvenière. Marie Lambertine Wilkin is in 1858 overleden.

[vii] In het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden bleef na de Franse tijd de Code Civil (Code Napoleon) gedurende een behoorlijktijd nog van kracht. In Hoofdstuk II, artikel 55 was het volgende bepaald: “Les déclarations  de naissance seront faite , dans les trois jours de l`accouchement, à l`officier de l`état civil du lieu: l`enfant lui  sera présenté.” Vertaling: De geboorteaangiftes zullen gedaan worden, binnen drie dagen na de bevalling, bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van de plaats: het kind zal aan hem getoond worden.

[viii] Jean Janssen woonde waarschijnlijk in het een na laatste huis van de Hoogstraat voor de Oelemarkt met bijgebouw aan de Schoolstraat. In het kadaster 1811-1832 staat Pieter Janssen, zadelmaker, de vader van Jean Janssen, als eigenaar van dat perceel vermeld.

[xi] Waarschijnlijk werkte Jozef in de kousenfabriek van zijn zwager Jan Michiel Antoon Janssens.

[x] Het Morgat of Morregat was een straat, die van de Beekstraat  naar de Kasteelsingel liep.

[xi] Bij vonnis van het Hof van Assisen te Maastricht werd hij op 26 juni 1823 tot twee jaar gevangenisstraf en vijftig guldens boete veroordeeld.

[xii] België had zich eind 1830 onafhankelijk verklaard van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

[xiii] Sinds 1838 had volgens het Burgerlijk Wetboek zowel bruid als bruidegom tot hun 30^ste jaar toestemming van de ouders nodig om te mogen trouwen. Dat toestemmingsvereiste is pas in 1970 versoepeld.

[xiv] De Moolenstraat liep van de Markt naar de Molenpoort. Deze straat is sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw grotendeels “opgeslokt ”door de Muntpassage.

[xv] https://historischcentrumlimburg.nl/bronnen/archieven/archieven-maastricht?mivast=1540&mizig=210&miadt=38&miview=inv2&milang=nl&mizk_alle=van%20moorsel&micode=16.0771#inv3t1

[xvi] Mogelijk was Michael Gerardus van Moorsel kapitein van een zogenaamde rustende schutterij. Na de Napoleontische tijd werden in de Nederlanden van overheidswege schutterijen opgericht met als taak het handhaven van orde en rust. Deze schutterijen moeten niet verward worden met de historische, thans nog bestaande schutterijen. Bij deze nieuwe schutterijen werd onderscheid gemaakt tussen dienstdoende en rustende schutterijen. Dienstdoende schutterijen hielden regelmatig exercitie- en schietoefeningen. Schutters van rustende schutterijen werden alleen ingeschreven in een register maar oefenden niet. Deze schutterijen werden begin 20^ste eeuw opgeheven.

[xvii] https://historischcentrumlimburg.nl/bronnen/archieven/archieven-maastricht?mivast=1540&mizig=210&miadt=38&miview=inv2&milang=nl&mizk_alle=van%20moorsel&micode=16.0771#inv3t1

[xviii] Mogelijk was Michael Gerardus van Moorsel kapitein van een zogenaamde rustende schutterij. Na de Napoleontische tijd werden in de Nederlanden van overheidswege schutterijen opgericht met als taak het handhaven van orde en rust. Deze schutterijen moeten niet verward worden met de historische, thans nog bestaande schutterijen. Bij deze nieuwe schutterijen werd onderscheid gemaakt tussen dienstdoende en rustende schutterijen. Dienstdoende schutterijen hielden regelmatig exercitie- en schietoefeningen. Schutters van rustende schutterijen werden alleen ingeschreven in een register maar oefenden niet. Deze schutterijen werden begin 20^ste eeuw opgeheven.

[xix] https://historischcentrumlimburg.nl/bronnen/archieven/archieven-maastricht?mivast=1540&mizig=210&miadt=38&miview=inv2&milang=nl&mizk_alle=van%20moorsel&micode=16.0771#inv3t1

[xx] Journal de Limbourg, 5 maart 1840.

[xxi] L` Indépendance Belge, 19 februari 1854.

[xxii] Journal de Bruxelles, 18 maart 1857.

ambtelijke corruptie met vergunningen voor het steken van turf begin 19de eeuw in Nederweert

geschreven door: Wil Filott

 

Inleiding

In het begin van de 19de eeuw vonden er in Nederweert “onregelmatigheden” plaats bij de verlening van vergunningen voor het steken van turf en de controle daarop. De plegers van die onregelmatigheden waren overheidsdienaren. In dit artikel beschrijf ik die onregelmatigheden – of in juridisch jargon – ambtelijke corruptie.  Maar eerst beschrijf ik in het kort de ”staatkundige” ontwikkeling van Nederweert.

 

De ontwikkeling van de “staatkundige” positie van Nederweert tot begin 19de eeuw

Nederweert was – evenals Weert – eeuwenlang een heerlijkheid. De heerlijke rechten waren in handen van de heren/graven van Horne. Na de onthoofding van Philips de Montmorency, graaf van Horne, in Brussel in 1568 werd de heerlijkheid geconfisqueerd en als onderdeel van Spaans Gelre bestuurd vanuit Roermond.  Na heel wat verwikkelingen kwamen de rechten over de heerlijkheden Weert en Nederweert toe aan de prinsen van Chimay. De heerlijkheden bleven tot de Franse tijd in handen van afstammelingen van deze familie.[i] Na de Vrede van Utrecht van 1713 maakte Nederweert – evenals Weert – op grond van het Barrièretractaat deel uit Oostenrijks Gelder. Dat bleef zo tot de inval van de Fransen in 1794. Na de inlijving in 1795 bij de Franse republiek werden heerlijkheden en heerlijke rechten afgeschaft.

Van 1795 tot 1800 vormde Nederweert samen met Weert en Stramproy het kanton Weert. In 1800 werd Nederweert een commune (burgerlijke gemeente) binnen het département de la Meuse inférieure (departement Nedermaas) met een eigen maire (burgemeester). In 1815 werd Nederweert ingedeeld in de provincie Limburg van het nieuwgevormde Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Het bleef een zelfstandige gemeente. Bij Koninklijk Besluit van 14 februari 1818 werd een reglement voor het bestuur van het platteland vastgesteld. Aan het hoofd van een plattelandsgemeente zoals Nederweert kwam een door de koning benoemde schout te staan. Ook kwam er een gemeenteraad, waarvan de leden werden benoemd door gedeputeerde staten van de provincie. Dit orgaan benoemde uit de leden van die gemeenteraad twee schepenen.

 

Nederweert begin 19de eeuw

De gemeente Nederweert telde begin 19^de eeuw ruim 3500 inwoners. De bevolking woonde in de kern Nederweert en een aantal buurtschappen. Bij de volkstelling van 1820 zijn de straten en buurtschappen als uitgangspunt genomen. Dat zijn: Hoeven, Hulsen, Eijnd, Schoor, Kraan, Roeven, Staat, Leijveroij, Moessemstraatje, Kerkstraat, Rosvelt, Heijsterstraat, Boeket, Herstraat, Strateris, Bosserstraat, Winnerstraat, Nieuwstraat, Horik, Klaarstraat, Ospel, Waatskamp, Kreijel, Budschop en Schansstraat.

 

De meeste inwoners van Nederweert werkten in die tijd in de agrarische sector. Een van de nevenactiviteiten van de bevolking was het steken van turf in de Peel. Turf is lang een belangrijke brandstof geweest voor de inwoners van de plaatsen rond de Peel.[ii] Om te voorkomen dat er ongebreideld turf in de Peel werd gestoken, werd de winning daarvan gereglementeerd.

Zo werd in 1779 door de schepenen en gezworenen van Nederweert een verordening uitgevaardigd om turf, gestoken door onbevoegde “uijtheimischen”, weg te laten halen en naar goeddunken te gebruiken.

In het Dénombrement van 1781 staat dat de inwoners van Weert en Nederweert toestemming van de heer hadden gekregen om de turfvelden te ontginnen, maar alleen voor eigen gebruik.[iii]

Transscriptie van de verordening van 1779:

“Wij schepenen en gezworenen van de heerlijkheid Nederweert gelasten, zoals wij bij deze doen, onze huidige burgemeester Jan Sijben alias(!) Wetemans om turf gestoken door niet-ingezetenen, die niet gerechtigd zijn om turf te steken in onze heerlijkheid, weg te laten halen en daarvoor zo veel karren te gebruiken of te vorderen als nodig zullen zijn en de gestoken, nog niet droge, turf her te verdelen of in in stukken te hakken, naar het hem het beste voorkomt.

Gedaan te Nederweert, de negende september 1779

Gielis van Otto, president-schepen
Maes Gubbels, schepen
Frans Kluiskens, Schepen
Francis van Asten, Schepen
Cleophas Bocholts als gezworene
Jan Mertens als gezworene
Joost Saesen als gezworene
Antonis Simons als gecommiteerde
Marten Bromber als gezworene???”.

De in de verordening vermelde burgemeester Joannes Sijben is op 24 juli 1704 geboren te Nederweert en op 3 april 1780 overleden te Nederweert. Hij is 20 mei 1735 te Nederweert getrouwd met Aldegonda Wetemans. Het echtpaar had dispensatie gekregen van drie roepen.[iv]

Na deze inleiding richten we het vizier op ambtelijke corruptie in Nederweert eind jaren tien en begin jaren twintig van de 19de eeuw.

 

Wat was er begin 19de eeuw aan de hand in Nederweert? [v]

In de jaren waarin zich dit verhaal afspeelt moest men in Nederweert een vergunning van gemeentewege hebben om turf te mogen steken.[vi] De vergunningenplicht had als doel het reguleren van het steken van turf, het voorkomen van overexploitatie en het generen van inkomsten voor de gemeente. Voor die vergunning moest betaald worden. Enkele ambtsdragers konden de verleiding niet weerstaan om misbruik te maken van hun positie en de inwoners van Nederweert geld afhandig te maken: een geval van ambtelijke corruptie. Een van hen was schout Joannes Trouwen.[vii]

Joannes Trouwen was al in de Franse tijd in 1807 door prefect Roggieri van het departement Nedermaas tot maire van Nederweert benoemd. Voordien vervulde François Henry Charette deze functie.[viii] Enkele jaren eerder had er in Nederweert op initiatief van raadsleden een mondelinge enquête plaatsgevonden onder de hoofden van huishoudens welke persoon zij als burgemeester wilden. Er bleek een duidelijke voorkeur te bestaan voor Joannes Trouwen. Van de 421 ondervraagde personen stemmen gaven er 325 te kennen het meeste vertrouwen in Trouwen te hebben.[ix]

Maire Trouwen was blijkbaar nogal gezagsgetrouw zoals uit het volgende blijkt. Nadat Napoleon in 1806 het Continentaal Stelsel had afgekondigd, konden Britse schepen niet meer aanmeren in havens in bijna geheel Europa. Door het Continentaal Stelsel werd alle handel tussen Groot-Brittannië en het Europese vasteland verboden. Daarmee kwam een einde aan de import van overzeese goederen, waaronder suiker gemaakt van suikerriet. Om toch aan voldoende suiker te komen vaardigde Napoleon in 1812 een decreet uit, waarin de diverse regio`s van het het Franse keizerrijk de verplichting werd opgelegd een bepaald areaal aan suikerbieten aan te planten.[x] Deze verplichting gold dus ook voor Nederweert. In veel plaatsen werd die verplichting geboycot, maar niet in Nederweert. De Fransgezinde maire Trouwen slaagde erin zo`n honderd boeren uit de gemeente Nederweert te verleiden suikerbieten te telen.[xi] Dat staat in schrille tegenstelling met Weert waar slechts twee grondeigenaren suikerbieten gingen telen. Die grondeigenaren waren maire Bloemarts van Weert en belastingontvanger Charette.

Het Hof van Assisen

Een tweetal functionarissen van de landelijke overheid en een tweetal inwoners van Nederweert stonden eind mei 1823 terecht voor het Hof van Assisen in Maastricht.[xii]. Zij werden verdacht van ambtelijke corruptie. Dat Hof besteedde zes dagen aan deze corruptiezaken.

Een Hof van Assisen oordeelde over personen die verdacht werden van het plegen van een ernstig misdrijf. Hoven van Assisen waren in Frankrijk in 1791 ingesteld. Tijdens de Franse inlijving werd deze rechtsinstelling ook in het huidige België en Nederland ingevoerd. Een Hof van Assisen bestond uit vijf raadsheren. De in de Franse tijd bij het Hof van Assisen ingevoerde juryrechtspraak is in Nederland op 11 december 1813 afgeschaft in artikel 16 van het besluit “houdende bepalingen ten aanzien van de Lijfstraffelijk Regts-oefening in de Verëenigde Nederlanden”: het zogenaamde Gesel- en Worgbesluit. Het Hof van Assisen bleef in Limburg in stand zowel tijdens het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830) als tijdens de Belgische periode (1830-1839) tot de opheffing per 1 januari 1842 van de uitzonderingstoestand in de Nederlands provincie Limburg.

Wie waren de verdachten in deze corruptiezaken?

In de beklaagdenbank zaten:

• Joseph Nicodeme, 44 jaar oud, geboren te Enghien, voorheen ontvanger van de in- en uitvoerrechten te Reuver, gemeente Beesel, arrondissement Roermond.
• Nicolas Wilkin, oud 48 jaar, geboren te Luik, voorheen commies te paard tweede klasse van de in- en uitvoerrechten, standplaats Weert.
• Jean Trouwen, 62 jaar oud, voormalig schout van Nederweert, geboren en wonend in de gemeente Nederweert.[xiii]
• Adrien-Sébastien Trouwen, zoon van Jean Trouwen, oud 31 jaar, zonder beroep, geboren en wonend in Nederweert.

Enige genealogische gegevens van de verdachten

Jacques Antoine Nicolas Wilkin is geboren in de stad Luik, Prinsbisdom Luik, op 4 april 1774. Hij is op 22 oktober 1799 te Luik, Franse republiek, getrouwd met de 19-jarige Marie Lambertine Josephine Lefebvre, geboren 24 december 1779 in de stad Luik. Als zijn beroep is bij het huwelijk koerier bij het registratiekantoor vermeld. Nicolas Wilkins is op 73-jarige leeftijd op 28 december 1847 te Luik overleden. Hij woonde toen in de voorstad Saint Gilles. Als zijn beroep is in de overlijdensakte douane-employé vermeld.

Joseph Nicodeme is op 21 januari 1779 geboren te Enghien/ Edingen, thans provincie Henegouwen. Hij is op 1 december 1799 te Enghien getrouwd met Anne Josèphe Seghers en op 8 april 1835 te Brussel met Catherine Lepin. Overlijdensdatum en -plaats onbekend.

Joannes Trouwen is op 8 oktober 1760 te Nederweert geboren. Hij is op 12 juni 1787 te Budel getrouwd met Maria Agnes Koeckhofs, geboren op 8 november 1851 te Budel en overleden op 20 maart 1835 te Nederweert. Joannes Trouwen is op 23 april 1827 op 65-jarige leeftijd overleden te Nederweert.

Adrianus Sebastianus Trouwen, zoon van Joannes Trouwen en Agnes Koeckhofs, is op 20 januari 1791 te Nederweert gedoopt. Hij is op 16 februari 1821 te Nederweert getrouwd met de 17-jarige Joanna Spierings, geboren op 13 maart 1803, Nederweert en overleden op 1 mei 1838, Nederweert. Hij is op 52-jarige leeftijd op 11 oktober 1843 te Nederweert overleden. Zijn beroep was brouwer. Hij woonde in de Kerkstraat te Nederweert tegenover de kerk.

Waar werden de verdachten van beschuldigd?

Joseph Nicodeme, Nicolas Wilkin en Jean Trouwen werden ervan beschuldigd in het jaar 1820 in de uitoefening van hun functie, in vereniging, het misdrijf van verduistering gepleegd te hebben.[xiv] Zij zouden van verscheidene personen een bedrag van in totaal meer dan duizend Nederlandse guldens gevraagd en ontvangen hebben boven het bedrag dat deze werkelijk verschuldigd waren voor het recht om turf te steken in de turfvelden van Nederweert. Subsidiair werd hen ten laste gelegd dat zij dat bedrag frauduleus onttrokken of verduisterd zouden hebben ten nadele van de publieke kas en het voordeel gezamenlijk zouden hebben verdeeld.

Joseph Nicodeme en Nicolas Wilkin werden er bovendien van verdacht, in vereniging, herhaalde malen aanbiedingen of beloften te hebben geaccepteerd om geen processen- verbaal op te maken tegen verscheidene particulieren die zij betrapt hadden op overtreding van de wetten inzake het steken van turf.

Verder werden Joseph Nicodeme en Nicolas Wilkin ervan verdacht samen de staatskas een deel van zijn inkomsten onthouden te hebben door niet handelend op te treden tegen verscheiden bierbrouwers en distillateurs, die zich verstout hadden meer bierbrouwsels te maken of de capaciteit van hun distilleerketels te vergroten, allemaal in strijd met de rechten van de belastingdienst.

Jean Trouwen werd er ook van beschuldigd in 1818, 1819, 1820 en een deel van 1821 in de uitoefening van zijn functie de misdaad van knevelarij begaan te hebben door twee Kleefse “duiten” gevraagd en ontvangen hebben bij iedere vergunning om een kar turf te mogen steken.[xv] Volgens de voorschriften was voor iedere vergunning slechts twee en een halve cent Nederlands geld verschuldigd.[xvi] Bovendien was hij doorgegaan met die twee ”duiten” te eisen en te ontvangen terwijl voor het steken geen vergunning meer nodig was.

Adrien-Sébastien Trouwen werd medeplichtigheid aan de knevelarij ten laste gelegd omdat hij zijn vader willens en wetens geholpen of bijgestaan had door de voorbereiding of uitvoering van dat misdrijf te faciliteren.

Op de beoordeling van de tenlastegelegde zaken was de vanuit de Franse tijd gehandhaafde Code pénal van toepassing.

Na het vertrek in 1813/1814 van de Franse troepen uit Nederland vaardigde Willem I, “Souverein Vorst der Vereenigde Nederlanden”, een Besluit uit, “houdende bepalingen ten aanzien van de Lijfstraffelijk Regts-oefening in de Verënigde Nederlanden”: het zogenaamde “Gesel- en Worgbesluit”.^[xvii] Daarin werd onder meer de Franse Code pénal ‘bij provisie’ gehandhaafd, “totdat daaromtrent nader zal zijn voorzien”. Dat `bij provisie` heeft lang geduurd. Wel werd er een vertaling van de Code pénal in het Nederlands vervaardigd: het Wetboek van Strafregt. De Code pénal bleef met wijzigingen tot 1886 in Nederland van kracht. Toen pas werd die overigens vaak gewijzigde code vervangen door het Nederlandse Wetboek van Strafrecht.

Wat was de uitspraak van het Hof van Assisen?

Op 26 juni 1823 deed het Hof na enkele uren beraad uitspraak in deze corruptiezaken.

• Nicolas Wilkin werd niet schuldig geacht aan verduistering.
• Joseph Nicodeme werd schuldig geacht in de uitoefening van zijn functie minsten een bedrag van zeshonderdenvier Nederlandse guldens verduisterd te hebben ten nadele van de publieke kas.
• Vader Jean Trouwen werd schuldig bevonden aan medeplichtigheid aan de door Joseph Nicodeme gepleegde verduistering. Hij had deze willens en wetens geholpen bij het voorbereiden en uitvoeren van dat misdrijf.
• Joseph Nicodeme en Nicolas Wilkin werden beide schuldig bevonden zilvergeld en andere voorwerpen van een aantal personen afgetroggeld te hebben. Dat had plaatsgevonden door bij overtredingen geen proces-verbaal op te maken maar hen angst in te boezemen dat zij forse boetes moesten betalen.[xviii]
• Vader Jean Trouwen en zoon Adrien-Sébastien Trouwen werden vrijgesproken van knevelarij resp. medeplichtigheid daaraan.

 

Welke straffen kregen de veroordeelden?

Het Hof veroordeelde Joseph Nicodeme op grond van artikel 171 van de Code pénal tot vijf jaar gevangenisstraf en Jean Trouwen tot twee jaar gevangenisstraf. Zij moesten als schadevergoeding zeshonderdenvier guldens aan de schatkist en honderd euro boete betalen. Verder mochten ze nooit meer een publieke functie vervullen.

Vertaling van artikel 171 van de Code pénal, voor zover van toepassing:

“Als de verduisterde of onttrokken waarden minder dan drieduizend francs bedragen, …., zal de straf een gevangenisstraf van ten minste twee jaren en ten hoogste vijf jaren bedragen. De veroordeelde zal bovendien nooit meer een publieke functie mogen uitoefenen.”

Nicolas Wilkin werd op grond van artikel 405 van de Code pénal tot twee jaar gevangenisstraf en een boete van vijftig guldens veroordeeld.

Vertaling van artikel 405 van de Code pénal, voor zover van toepassing:

“Ieder….die gebruik maakt van ….. zijn bevoegdheden …. om de hoop of de vrees voor een goede afloop te laten ontstaan ….zich geldsommen laat geven ….zal gestraft worden met een gevangenisstraf van ten minste een jaar en ten hoogste vijf jaren en een boete van ten minste vijftig francs en ten hoogste drieduizend francs.”

De drie veroordeelden moesten ook de kosten van het proces betalen. De vrijgesproken Adrien-Sébastien Trouwen werd direct in vrijheid gesteld.

 

Epiloog

Zoals we gezien hebben, genoot Jean Trouwen tijdens de Franse tijd het vertrouwen van het merendeel van de mannelijke inwoners van Nederweert. Of zijn veroordeling daarin verandering heeft gebracht, is niet bekend.

Die veroordeling heeft in ieder geval geen nadelige gevolgen voor de carrières van familieleden in de gemeente Nederweert gehad.

Zijn opvolger als burgemeester van Nederweert was zijn schoonzoon Adrianus Wilhelmus Vullers, (Rotterdam, 3 november 1795 – Nederweert, 2 december 1847), die getrouwd was met Maria Elisabeth Trouwen (Nederweert, 23 april 1786 – Nederweert, 13 februari 1865).

Hij werd in 1848 als burgemeester opgevolgd door Leonard Beelen (Nederweert, 11 februari 1793 – Nederweert, 16 januari 1853).

Na diens overlijden werd Peter Joannes Hubertus Vullers, (Nederweert, 11 februari 1827 – Nederweert, 9 oktober 1893), een zoon van het echtpaar Vullers-Trouwen, in 1853 tot burgemeester van Nederweert benoemd.  Peter Vullers was getrouwd met Maria Margaretha Hubertina Beelen (Nederweert, 16 augustus 1830 – Nederweert, 23 mei 1911), een dochter van burgemeester Leonard Beelen.  Peter Vullers is burgemeester geweest tot zijn overlijden op 9 oktober 1893.

Een zoon van burgemeester Jean Trouwen, Petrus Adrianus Trouwen (Nederweert, 17 juli 1789 – Nederweert, 2 februari 1863), is gemeentesecretaris van Nederweert geweest.  Na diens eervol ontslag in 1854 werd zijn zoon Petrus Joannes Trouwen (Nederweert, 5 september 1826 – Nederweert, 29 december 1867) in die functie benoemd. Hij vervulde dat ambt tot zijn overlijden.

De conclusie is dat Jean Trouwen de grondlegger is geweest van een dynastie die gedurende een groot deel van de 19de eeuw de bestuurlijke dienst heeft uitgemaakt in Nederweert.

 

---

Bronvermelding

[i] Op de keper beschouwd, deel 2, Jean Coenen, pag. 319 e.v.

[ii] De heerlijkheden Weert en Nederweert en de verkoop van 1781, Emile Haanen, pag. 35 en 42. Bron: http://www.showeert.nl/artikelen/1.2%20weert-nederweert-wessem%3B%20horn/haanen%20heerlijke-rechten-weert-nederweert%20jrbkw10.pdfwww.

[iii] Het Franse woord dénombrement beteken letterlijk opsomming. In dit geval is het de verkoopbrochure met een opsomming van de te verkopen zaken en rechten van de heerlijkheden Weert en Nederweert

[iv] Dispensatie is in de katholieke kerk een vorm van ontheffing van bepaalde kerkelijke voorschriften. De kerkelijk dispensatie had in de praktijk vaak betrekking op het huwelijk. Een voorgenomen huwelijk werd door de priester aangekondigd in de hoogmis drie zondagen voorafgaande aan het huwelijk; de zogenaamde roepen. De parochianen werd er dan op gewezen dat zij verplicht waren een huwelijksbeletsel te melden. Soms waren er reden die een snel huwelijk wenselijk maakten, zoals bij een vergevorderde zwangerschap van de aanstaande bruid. Ook kon er dispensatie gekregen worden voor trouwen in de gesloten tijd: de vastenperiode en de advent.

[v] De inhoud van dit artikel is deels gebaseerd op een bericht in de Franstalige Journal de la province de Limbourg van zaterdag 28 juni 1823. Deze krant verscheen voor 1 januari 1816 onder de naam Journal de Maestricht. Toen de provincie Limburg een onderdeel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was geworden, vond op overzoek van het bestuur van de provincie de naamswijziging plaats.

[vi] Op 9 juli 1791 hebben de magistraten van Nederweert en Weert een gezamenlijke verordening afgegeven voor de uitgifte van nieuwe veenvelden op 14 juli 1791. Bron: Joost Welten, Bijlagen – bronnen – literatuur – noten – register, hoofdstuk 1 noot nr. 102

[vii] Ambtelijke corruptie is het verschijnsel waarbij een overheidsdienaar misbruik maakt van zijn macht of zijn positie door een ander om te kopen of zich laat omkopen om bepaalde zaken gedaan te krijgen, vaak in ruil voor persoonlijk voordeel.

[viii] Deze François Henry Charette is nadien benoemd tot belastingontvanger voor het leven te Weert. In Weert is op 28 september 1807 zijn zoon Jean François Henry geboren. Deze Jean François Henry Charette was kunstschilder en is op 1 februari 1895 overleden te Etterbeek, Brussel.

[ix]  In dienst van Napoleons Europese droom”, Joost Welten, pag. 746.

[x] Décret relatif au développement du sucres de betterave en France, 15 januari 1812.

[xi] Nederweerter deugnieten stonden aan de wieg van de suikerbietenteelt, Alfons Bruekers. https://www.nederweert24.nl/2023/07/15/

[xii] De landelijk overheid was na het vertrek van de Fransen sinds 1815 het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, bestaande uit het huidige Nederland en België.

[xiii] Joannes Trouwen was in 1822 als schout van Nederweert vervangen door Adriaan Willem Vullers.

[xiv] De Franse tekst luidt “de complicité “.

[xv] Knevelarij is het vorderen, ontvangen of achterhouden van geld door een ambtenaar geld, terwijl hij weet dat het niet verschuldigd is.

[xvi] In de Franse tekst staat “deux sols de Clèves”.

[xvii] Het Gesel- en Worgbesluit heeft zijn benaming te danken aan de volgende bepaling (artikel 7) in het besluit: “De straf van altoosdurende dwang-arbeid (travaux forcés à perpétuité) …wordt gesubstitueerd (vervangen) door de straf van geeseling, met de strop om den hals, aan de galg vastgemaakt…”. De straf “met de strop om de hals aan de galg vastgemaakt” stond symbool voor de doodstraf door worgen.

[xviii] Deze straffen werden opgelegd omdat de verdachten niet hadden opgetreden tegen bierbrouwers en distillateurs die meer bierbrouwsels hadden gemaakt of de capaciteit van hun distilleerketels hadden vergroot, in strijd met hun vergunningen.  Daardoor had de staat inkomsten misgelopen.