Een nieuwe geschiedenis van Caesar tot Clovis
Verslag van de lezing van Robert Nouwen op 23 februari 2026
door Wil Filott
Peter Korten mocht tegen de honderd belangstellenden bij Antje van de Statie verwelkomen. Hij vroeg zich af of de grote opkomst een relatie had met het woord Rome in de titel van de lezing. Rome heeft voor katholieken immers nog steeds een speciale betekenis.
Uw verslaglegger heeft kunnen constateren dat de bezoekers niet alleen uit Weert en directe omgeving, zoals Tungelroy en Nederweert, kwamen, maar ook van verder weg; zelfs uit plaatsen ver ten noorden en ten zuiden van een plaats, die Peter Korten pleegt aan te duiden als gelegen tussen Thorn en Asenray. Ook de opkomst van onze Vlaamse vrienden was veheugend.
Het internationale karakter van de bezoekers werd nog onderstreept door een persoon, wiens wieg ver weg in het land van onze oosterburen heeft gestaan maar die inmiddels al vele jaren met liefde en door zijn lief verknocht is geraakt aan Weert.
Peter maakte erop attent dat op 17 en 18 oktober 2026 in Grote Brogel gevierd wordt dat Pieter Breughel daar 500 geleden geboren is. Om in Belgisch Limburg te blijven memoreerde hij ook de recente Europese top in Alden Biesen.
Daarna gaf hij het woord aan Robert Nouwen, die recent een boek gepubliceerd heeft over Rome en de Lage Landen
Robert Nouwen
Robert Nouwen lichtte zelf zijn doopceel.
Na een klassieke opleiding met Grieks en Latijn, is hij oude geschiedenis en archeologie gaan studeren aan de KU Leuven. Zijn thesis handelde over de Tungri. Zijn professionele carrière strekte zich uit van leidinggevende functies in het Gallo Romeins museum te Tongeren, het openluchtmuseum Bokrijk, de Provinciale Bibliotheek Limburg tot de Koninklijke Bibliotheek van België.
Inleiding
Robert Nouwen begon met de vermelding van het in 2008 verschenen het boek “De vergeten 20ste eeuw “van Tony Judt. Daarin toonde de schrijver zich bezorgd over de vervreemding in onze tijd van onze geschiedenis. Geschiedenis wordt blijkbaar pas interessant gevonden als er een directe relatie is met de huidige tijd. Geschiedenis leidt ook tot spektakelhistorie. Zo werd de vondst van een olifantsbot in Córdoba tot bewijs gebombardeerd dat Hannibal met olifanten gestreden heeft tegen de Romeinen. Een onterechte conclusie: Hannibal is nooit in Córdoba geweest en het bot bleek na onderzoek uit een andere tijdsperiode te dateren.
Ook werd en wordt de geschiedenis gebruikt of misbruikt voor politieke en ideologische doeleinden. Zo liet Mussolini tegen de muur van de basilica van Maxentius in Rome vijf landkaarten aanbrengen met door de Romeinen in de loop der tijd veroverde gebieden. De vijfde kaart gaf een onjuist, “fascistisch” beeld en is inmiddels verwijderd.
Ook wordt de historie aangewend voor commercieel gewin. Als voorbeeld noemde Nouwen de gladiatorspelen in de arena van Nîmes.
Ons beeld van het oude Rome is deels gebaseerd op de Grand Tours van beroemde schrijvers zoals Edward Gibbon, Louis Couperus, Lord Byron en Johann Wolfgang von Goethe.
De invloed van Rome
Dat het oude Rome ook in onze tijd nog zoveel aantrekkingskracht heeft, ligt mede in de grootsheid van haar geschiedenis en haar invloed op de Lage Landen. De Romeinen brachten naar de Lage Landen onder meer infrastructuur (wegen), handel, cultuur, bestuurlijke organisatie.
Ook de landbouw onderging in die tijd in onze streken een grote verandering. Tot de Romeinse tijd kon de landbouw als kleine boerenlandbouw – alleen produceren voor eigen gezin – betiteld worden. In de Romeinse tijd vond een omschakeling plaats naar productielandbouw: niet meer alleen voor eigen gebruik maar ook voor soldaten en stedelingen. In onze streken werden grote landbouwbedrijven gesticht zoals de Romeinse villa in Voerendaal.
Er werd ook een begin gemaakt met een soort kadaster. Reminiscenties daarvan zijn terug te vinden in Orange in Zuid-Frankrijk en in de regio Tongeren.
Nouwen besteedde aandacht aan keizer Augustus, een autocraat en imperialistisch veroveraar. Augustus wordt wel eens als grondlegger van de Pax Romana en vredestichter beschouwd. Aan dat beeld heeft Augustus zelf flink bijgedragen door zijn uitgekiende propaganda. Die kwam onder meer tot uiting in de bouw van monumenten, zoals portici en de Triomfboog van Orange, met afbeeldingen van verslagen vijanden en buitgemaakte wapens.
Een belangrijk monument was de Ara Pacis (altaar van de vrede) in Rome. Deze moest de boodschap brengen van vrede, welvaart en overvloed ter verheerlijking van de daden van Augustus en zijn familie.
Gallia pacata
In de streek tussen Schelde en Rijn bleef het na de verovering door Caesar onrustig. Het bewind van Augustus was in deze streken moorddadig. Het werd pas rustiger onder keizer Vespasianus.
Na de onderwerping van de bevolking in de door Rome veroverde gebieden in Europa werden wegen aangelegd, steden gesticht, een bestuursstructuur in het leven geroepen en grensversterkingen (limes) aangebracht. Leden van de stamadel van de Galliërs gingen een pact aan met de Romeinen. In onze tijd zou men hen wellicht als collaborateurs betitelen.
De tijd na Augustus er een van betrekkelijke vrede en welvaart. Dat kwam tot uiting in de benaming Pax Romana, de Romeinse vrede.
In de pauze was er gelegenheid om een door de auteur gesigneerd exemplaar van het recent gepubliceerde boek van Nouwen “Rome en de Lage Landen” te kopen, van welke mogelijkheid gretig gebruikt werd gemaakt. De verkoop van het boek verloopt overigens uitstekend. Er wordt al gewerkt aan een tweede druk.
De viae militares
De Romeinen legden voor hun troepen wegen aan. Deze waren primair bedoeld voor snelle troepenverplaatsingen en ravitaillering van de soldaten. Maar al snel kregen deze ook economische betekenis. Er kwam via deze wegen handel tot ontwikkeling in onder meer glas en aardewerk. Het tracé van een aantal van deze wegen is in het huidige landschap nog te herkennen. Een belangrijke weg liep van Keulen via Tongeren naar Boulogne-sur-Mer
Een van de gevolgen van de opkomst van de handel was de introductie van een geldeconomie in plaats van de traditionele ruilhandel. Dat leidde tot de opkomst van een nieuw beroep: argentarius (geldwisselaar).
Belangrijke handelsproducten waren sal (zout), van welk woord salaris is afgeleid, garum (vissaus), sigillata (versierd rood aardewerk), wijn, olijfolie, brons en glaswerk. Ook kwamen er lokale productiecentra tot stand: smederijproducten, huishoudelijk aardewerk (in Tienen), glas (in Keulen).
Langs de handelswegen ontwikkelden zich steden (bv Tongeren) en vici (burgerlijke nederzettingen) (bv Maastricht en Heerlen)
Romeinse burgerrechten
Burgerrechten waren in het begin voorbehouden aan de oorspronkelijke inwoners van Rome en hun nazaten.
De Belgische premier Bart de Wever schrijft in zijn boek “Over identiteit ” dat nieuwkomers steeds werden opgenomen in de Romeinse identiteit. Niet vrijblijvend maar nadat zij zich inzake normen en waarden, cultuur en huwelijken met de Romeinen vermengd hadden.
Maar zo gemakkelijk als Bart de Wever dat voorstelt, ging het in de praktijk, zeker in het begin, niet. Later konden leden van de met de Romeinen collaborerende stamadel als beloning Romeins burgerrecht verwerven. Ook Gallische en Germaanse krijgers in het Romeinse leger konden vanaf keizer Claudius burgerrecht krijgen. Krijsdienst was overigens een risicovolle aangelegenheid. De helft van de soldaten haalde de pensioengerechtigde leeftijd niet.
Voor de “gewone man” was het verkrijgen van Romeins burgerrecht een moeilijke zaak. Pas in de Constitutio Antoniniana, in 212 uitgevaardigd door keizer Caracalla kregen alle mannelijke inwoners van het Romeinse rijk burgerrecht.
Keerzijde van de Pax Romana
De betrekkelijke welvaart tijdens de Pax Romana had ook zijn keerzijde.
– Door het veelvuldige gebruik van lood trad vaak loodvergiftiging op.
– De economische bloei leidde tot het grootschalig kappen van bomen voor:
- de aanleg van akkers
- gebouwen
- verwarming van woningen en thermen
- industriële toepassing in o.a. de mijnbouw, pottenbakkerijen smederijen, glasproductie.
– De grootschalige verbranding van hout leidde tot luchtvervuiling en daardoor tot een -overigens geringe – klimaatwijziging; daling van de temperatuur.
– Ook het aantal diersoorten nam af. Aan het einde van de 4de eeuw waren de bruine beren bijna uitgestorven.
– De uitgestrektheid van het Romeinse rijk bracht contacten met andere volkeren en culturen mee. Daardoor konden ook besmettelijke ziekten als de pest zich verspreiden.
De overgang naar het christelijk tijdperk en de middeleeuwen in onze streken
In het leger vond een zekere germanisering plaats. Huurlingen werden gerecruteerd bij lokale stammen, net zoals dat al onder Caesar het geval was. Er vond een wisselwerking plaats tussen Germanen en Romeinen. Langzamerhand wonnen nieuwe steden aan belang ten koste van oude steden. Een belangrijke reden daarvoor was de strategische ligging. Zo nam Maastricht de plaats in van Tongeren vanwege de ligging aan de Maas en de mogelijkheid van versterking van de brug op de beide oevers. Doornik verving Bavay. De invloed van Frankische krijgsheren in het westelijk deel van het Romeinse rijk werd allengs groter. Een voorbeeld daarvan is Childeric, die zich presenteerde zowel als Romeins officier en als koning van de Franken. Zijn zoon Clovis bekeerde zich tot het christendom. Het christendom wist zich in de structuur van het laat-Romeinse rijk te integreren. Bisschoppen kregen naast hun religieuze leiderschap ook macht in de politiek en de rechtspraak. Bisschoppen kwamen vaak uit welgestelde families. Voorbeelden daarvan zijn Remigius en Servatius.
Robert Nouwen beëindigde zijn lezing met het volgende citaat uit het boek “Verval en ondergang van het Romeinse Rijk” van Edward Gibbon:
‘Te midden van de ruïnes op het Capitool vatte ik het plan op om mij toe te leggen op een werk dat bijna twintig jaar lang mijn zinnen heeft verzet en mijn aandacht heeft opgeëist, en dat ik, hoezeer het aan mijn wensen tekortdoet, tenslotte uitlever aan de nieuwsgierigheid v en het oprechte oordeel van de lezer.’
Met dat citaat gaf hij ook zijn drijfveer voor en intentie van zijn boek” Rome en de Lage Landen” weer.
Dankwoord
Peter Korten bedankte Robert Nouwen voor zijn interessante lezing. Het Romeinse Rijk werd daarin in een ander daglicht gesteld, evenals het beladen begrip collaboratie.
Verder zei hij dat België dan wel een miskend classicus, Bart de Wever, als premier heeft, maar Nederland heeft sinds kort een klimaatdrammer, Rob Jetten, als aanvoerder.
Nieuws en mededelingen
*Het overlijden van Bert Adriaens, stadsgids, en Paul van Wegberg, echtgenoot van voormalig bestuurslid Anna van Wegberg-Veugen, en genealoog.
*De Aldenborgh heeft een vernieuwde website
* De historie leeft in Weert: dagelijks melden zich nieuwe vrienden aan.
*Op 9 maart a.s. is er bij Antje van de Statie een lezing plaats over de Lichtenberg. Aanvang 19.30 uur.
*De succesvolle cursus Weerterlogie gaat binnenkort weer van start. Er zijn nog drie plaatsen beschikbaar.
*Op vette dinsdag (carnavalsdinsdag) is vergaderd over de Cultuurhistorische Zomer 2026. Het programma daarvan is nagenoeg rond.
* De Zuid-Willemsvaart (het kanaal) bestaat dit jaar 200 jaar. Daaraan zal gepaste aandacht worden besteed. Het middelpunt van deze waterweg tussen Maastricht en `s Hertogenbosch ligt inmiddels in de gemeente Weert. Na grenscorrectie is de gemeente Nederweert dit belangrijke ijkpunt kwijtgeraakt.
Peter Korten riep ten slotte regelmatig op de vernieuwde website te kijken. Daarop worden nieuwe activiteiten, aankondigingen van excursies en cursussen en historische verhalen gepubliceerd.
